Ubezwłasnowolnienie — kiedy, jak i ile to kosztuje?

Autor: adwokat Wioleta Banach Kancelaria Adwokacka · Rzeszów · Prawo rodzinne

Ubezwłasnowolnienie bywa jednym z tych słów, które łamią język, zanim ktokolwiek zdąży wyjaśnić, co właściwie oznaczają, a zainteresowani tematem, którzy dzwonią z pytaniem, czy „da się to załatwić od ręki, najlepiej u notariusza”, słyszą ode mnie dokładnie to, co przeczytasz za chwilę: nie da się, i to z dobrego powodu.

Ubezwłasnowolnienie to orzekana wyłącznie przez sąd okręgowy całkowita lub częściowa utrata zdolności do samodzielnego dokonywania czynności prawnych, stosowana wtedy, gdy choroba psychiczna, niepełnosprawność intelektualna albo inne poważne zaburzenia uniemożliwiają danej osobie samodzielne kierowanie swoim postępowaniem. Poniżej wyjaśniam krok po kroku, kto może złożyć wniosek, jakie dokumenty i opłaty są potrzebne, ile trwa całe postępowanie i czego naprawdę nie załatwisz ani szybko, ani u notariusza.

Spis treści

1. Czym jest ubezwłasnowolnienie i kogo może dotyczyć?
2. Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie i do jakiego sądu?
3. Co jest potrzebne do wniosku o ubezwłasnowolnienie?
4. Jak wygląda procedura ubezwłasnowolnienia krok po kroku?
5. Jak długo czeka się na ubezwłasnowolnienie?
6. Czy istnieje „szybkie ubezwłasnowolnienie”?
7. Czy można kogoś ubezwłasnowolnić u notariusza?
8. Jakie są konsekwencje ubezwłasnowolnienia?
9. FAQ — najczęściej zadawane pytania

Czym jest ubezwłasnowolnienie i kogo może dotyczyć?

Zgodnie z Kodeksem cywilnym, osobą ubezwłasnowolnioną, czyli pozbawioną (całkowicie lub częściowo) zdolności do samodzielnego dokonywania czynności prawnych może stać się ten, kto z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swoim postępowaniem lub potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw. W praktyce sądy stosują tę instytucję najczęściej wobec osób chorych psychicznie, z niepełnosprawnością intelektualną, uzależnionych, a także — szczególnie często — wobec osób starszych z zaawansowaną demencją, czy chorobą Alzheimera oraz pacjentów w stanie wegetatywnym po ciężkich wypadkach czy udarach. Prowadzę takie sprawy jako część szerszej pomocy prawnej z zakresu prawa rodzinnego, którego pełny zakres znajdziesz na stronie specjalizacji „Prawo rodzinne”.

Ustawa rozróżnia dwa stopnie ubezwłasnowolnienia, które różnią się i przesłankami, i skutkami.

	Ubezwłasnowolnienie całkowite	Ubezwłasnowolnienie częściowe
Podstawa prawna	art. 13 §1 Kodeksu Cywilnego	art. 16 §1 Kodeksu Cywilnego
Dla kogo?	osoba, która ukończyła 13 lat	wyłącznie osoba pełnoletnia
Warunek	nie jest w stanie w ogóle kierować swoim postępowaniem	radzi sobie w codziennych sprawach, ale potrzebuje pomocy w ważniejszych
Kto reprezentuje?	opiekun (działa za osobę ubezwłasnowolnioną)	kurator (zatwierdza jej czynności)

Ubezwłasnowolnienie całkowite

Dotyczy osoby, która ukończyła 13 lat i której stan zdrowia w ogóle nie pozwala jej samodzielnie kierować swoim postępowaniem. Sąd ustanawia dla niej opiekuna, chyba że osoba ta pozostaje jeszcze pod władzą rodzicielską. Szczegółowe skutki (jakie czynności można, a jakich nie można wykonywać) opisuję w sekcji „Jakie są konsekwencje ubezwłasnowolnienia?” niżej.

Ubezwłasnowolnienie częściowe

Dotyczy wyłącznie osoby pełnoletniej, której stan nie uzasadnia ubezwłasnowolnienia całkowitego, ale która potrzebuje pomocy w prowadzeniu swoich spraw, np. radzi sobie z codziennymi zakupami, ale nie powinna samodzielnie sprzedawać mieszkania czy zaciągać kredytu. Sąd ustanawia dla niej kuratora.

Kto może złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie i do jakiego sądu?

Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku jest zamknięty i wynika z Kodeksu postępowania cywilnego (art. 545 §1 k.p.c.). Wniosek może zgłosić:

• małżonek osoby, której dotyczy wniosek;
• jej krewni w linii prostej (rodzice, dziadkowie, dzieci, wnuki) oraz rodzeństwo;
• jej przedstawiciel ustawowy;
• prokurator.

Ważne zastrzeżenie: krewni nie mogą zgłosić wniosku, jeżeli osoba, której dotyczy, ma już ustanowionego przedstawiciela ustawowego. Warto też pamiętać, że złożenie wniosku w złej wierze lub lekkomyślnie zagrożone jest karą grzywny. To instytucja ochronna, nie narzędzie do rozstrzygania rodzinnych sporów.

Sprawy o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje wyłącznie sąd okręgowy właściwy dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek (w składzie trzech sędziów); dla mieszkańców Rzeszowa i okolic będzie to Sąd Okręgowy w Rzeszowie. To istotna różnica względem większości spraw rodzinnych, które trafiają do sądu rejonowego.

Co jest potrzebne do wniosku o ubezwłasnowolnienie?

Do wniosku należy załączyć:

• dowód uiszczenia opłaty sądowej — stała opłata od wniosku wynosi 100 zł;
• odpis skrócony aktu stanu cywilnego wnioskodawcy, potwierdzający pokrewieństwo lub małżeństwo z osobą, której dotyczy wniosek;
• odpis skrócony aktu małżeństwa osoby, której dotyczy wniosek, jeżeli pozostaje ona w związku małżeńskim;
• aktualną dokumentację medyczną — np. zaświadczenie od lekarza psychiatry, psychologa lub neurologa z rozpoznaniem choroby czy zaburzeń;
• w uzasadnionych przypadkach (np. stan wegetatywny) — dodatkową dokumentację potwierdzającą stan zdrowia;
• co najmniej dwa odpisy wniosku i wszystkich załączników.

We wniosku trzeba też podać adres zamieszkania i numer PESEL wnioskodawcy, adres osoby, której dotyczy wniosek, informację, czy pozostaje ona w związku małżeńskim, oraz zgodnie z art. 547 §1 k.p.c. wskazać, czy jej stan zdrowia pozwala na przesłuchanie przez sąd.

Poza opłatą od wniosku trzeba liczyć się z zaliczką na poczet wynagrodzenia biegłych (psychiatry, psychologa lub neurologa, którzy ocenią stan zdrowia osoby, której dotyczy wniosek) — jej wysokość ustala sąd indywidualnie; w praktyce bywa to rząd kilkuset złotych do ok. 1000 zł, w zależności od liczby biegłych i zakresu opinii. Jeżeli wnioskodawcę nie stać na ten koszt, może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, załączając oświadczenie o swojej sytuacji majątkowej.

Jak wygląda procedura ubezwłasnowolnienia krok po kroku?

1. Złożenie wniosku do sądu okręgowego właściwego dla miejsca zamieszkania osoby, której dotyczy wniosek, wraz z kompletem dokumentów i opłatą 100 zł.
2. Ewentualne ustanowienie doradcy tymczasowego — jeśli sytuacja tego wymaga jeszcze przed wydaniem ostatecznego orzeczenia (więcej w sekcji „Czy istnieje szybkie ubezwłasnowolnienie?” niżej).
3. Wysłuchanie przez sąd osoby, której dotyczy wniosek, oraz wnioskodawcy — wysłuchanie osoby, której dotyczy wniosek, odbywa się przy udziale psychologa i psychiatry, a jeśli jej stan nie pozwala na stawiennictwo, może odbyć się w miejscu jej pobytu.
4. Przesłuchanie świadków i opinia biegłych — sąd przeprowadza dowód z pisemnej opinii biegłego (psychiatry, psychologa lub neurologa), która musi uprawdopodobnić istnienie choroby, niedorozwoju umysłowego lub innych zaburzeń.
5. Postanowienie sądu — sąd orzeka o ubezwłasnowolnieniu (całkowitym albo częściowym) lub oddala wniosek; na postanowienie służy zażalenie do sądu II instancji.
6. Wyznaczenie opiekuna lub kuratora — po uprawomocnieniu się postanowienia akta trafiają do sądu rejonowego (opiekuńczego) właściwego dla miejsca zamieszkania osoby ubezwłasnowolnionej, który z urzędu wszczyna postępowanie o ustanowienie opiekuna (przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym) lub kuratora (przy częściowym).

Jak długo czeka się na ubezwłasnowolnienie?

To pytanie ma w praktyce dwie różne odpowiedzi, w zależności od tego, o co naprawdę pytasz. Samo postępowanie sądowe — od złożenia wniosku do uprawomocnienia się postanowienia — trwa zwykle kilka miesięcy, najczęściej ok. pół roku, choć w sprawach skomplikowanych (sporne opinie biegłych, konieczność wielokrotnego wysłuchania, obciążenie danego sądu) potrafi się wydłużyć nawet do roku lub dłużej. Na czas trwania wpływają przede wszystkim dostępność biegłych, stopień skomplikowania stanu zdrowia osoby, której dotyczy wniosek, oraz to, czy postanowienie zostanie zaskarżone.

Inaczej wygląda sprawa z czasem obowiązywania samego ubezwłasnowolnienia — orzeczenie sądu jest bezterminowe. Sąd nie wskazuje w postanowieniu żadnej daty jego wygaśnięcia. Jeśli przesłanki, które uzasadniały ubezwłasnowolnienie, ustaną lub zmienią się (np. stan zdrowia się poprawi), konieczne jest odrębne postępowanie o uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia (art. 559 k.p.c.) — z takim wnioskiem może wystąpić także sama osoba ubezwłasnowolniona, a sąd może wszcząć je również z urzędu.

Czy istnieje „szybkie ubezwłasnowolnienie”?

Krótko: nie ma przyspieszonej ścieżki dla samego orzeczenia o ubezwłasnowolnieniu; to zawsze pełne postępowanie dowodowe z opinią biegłych, wysłuchaniem i możliwością zaskarżenia, którego nie da się skrócić do kilku dni ani „załatwić od ręki”. Jest jednak realny, znacznie szybszy mechanizm ochronny na czas trwania samego postępowania: doradca tymczasowy. Zgodnie z art. 548 §1 k.p.c., jeżeli wniosek dotyczy osoby pełnoletniej, sąd może na wniosek uczestnika postępowania lub z urzędu, już przy wszczęciu sprawy albo w jej toku, ustanowić dla niej doradcę tymczasowego, gdy uzna to za konieczne dla ochrony jej osoby lub mienia. Doradcą zostaje zwykle małżonek, krewny lub inna bliska osoba, a samo postanowienie staje się skuteczne z chwilą doręczenia go osobie, której dotyczy wniosek.

To rozwiązanie na sytuacje pilne, np. gdy trzeba natychmiast zabezpieczyć majątek osoby w ciężkim stanie zdrowia, zanim zapadnie ostateczne orzeczenie o ubezwłasnowolnieniu, które i tak wymaga miesięcy postępowania. Doradca tymczasowy nie zastępuje ubezwłasnowolnienia; to instytucja przejściowa, która traci moc z chwilą prawomocnego oddalenia lub odrzucenia wniosku, umorzenia postępowania, albo ustanowienia opiekuna po prawomocnym orzeczeniu o ubezwłasnowolnieniu.

Czy można kogoś ubezwłasnowolnić u notariusza?

Nie. To jeden z najczęstszych mitów, z jakimi się spotykam, a jednocześnie żaden z przeanalizowanych przeze mnie wyników wyszukiwania dla tej frazy wprost tego nie prostuje. Notariusz nie ma i nigdy nie miał kompetencji do orzekania o ubezwłasnowolnieniu; to wyłączna, ustawowa kompetencja sądu okręgowego, wykonywana w ramach postępowania nieprocesowego, z udziałem biegłych i pełną możliwością obrony interesów osoby, której dotyczy wniosek. Żadna czynność notarialna nie może tego zastąpić ani przyspieszyć.

To, co notariusz rzeczywiście może zrobić, to sporządzić pełnomocnictwo, ale tylko dopóki osoba, która je udziela, ma pełną zdolność do czynności prawnych. Dla wielu rodzin to realna alternatywa dla przyszłości: jeśli bliska osoba starsza lub chora jest jeszcze świadoma i zdolna do podejmowania decyzji, warto rozważyć pełnomocnictwo (np. do rachunku bankowego, czy spraw urzędowych) zawczasu, zanim ewentualne pogorszenie stanu zdrowia sprawi, że jedyną drogą zostanie już tylko wniosek o ubezwłasnowolnienie.

Jakie są konsekwencje ubezwłasnowolnienia?

Skutki różnią się w zależności od stopnia ubezwłasnowolnienia.

Przy ubezwłasnowolnieniu całkowitym osoba nie może samodzielnie dokonywać czynności prawnych, a jeśli mimo to je wykona, taka czynność jest nieważna. Może jedynie samodzielnie załatwiać drobne, bieżące sprawy życia codziennego (np. zwykłe zakupy), o ile nie powodują jej rażącego pokrzywdzenia. Nie może samodzielnie ani przez opiekuna zawrzeć małżeństwa, uznać dziecka, sporządzić lub odwołać testamentu. W jej imieniu działa opiekun, który przy czynnościach przekraczających zwykły zarząd majątkiem (np. sprzedaż mieszkania), musi dodatkowo uzyskać zgodę sądu opiekuńczego.

Przy ubezwłasnowolnieniu częściowym osoba zachowuje więcej samodzielności: może dokonywać drobnych bieżących czynności, swobodnie zarządzać własnym zarobkiem (chyba że sąd postanowi inaczej) oraz rozporządzać przedmiotami, które kurator oddał jej do swobodnego użytku. Większość czynności zobowiązujących i rozporządzających (kupno, sprzedaż, darowizna, najem) wymaga jednak zgody kuratora. Osoba częściowo ubezwłasnowolniona może zawrzeć małżeństwo (w niektórych przypadkach za zgodą sądu), ale nie może sporządzić, zmienić ani odwołać testamentu.

Warto podkreślić, że ubezwłasnowolnienie to instytucja ochronna, nie represyjna; jego celem jest zabezpieczenie interesów osoby, która nie jest w stanie samodzielnie o siebie zadbać, a nie ukaranie jej czy pozbawienie godności. Więcej o tym, jak sądy podchodzą do ochrony osób wymagających opieki, wyjaśnia też Rzecznik Praw Pacjenta.

FAQ — najczęściej zadawane pytania

Rozważasz złożenie wniosku o ubezwłasnowolnienie bliskiej osoby?

Sprawy o ubezwłasnowolnienie łączą w sobie trudności proceduralne (opinie biegłych, właściwość sądu okręgowego, dokumentacja medyczna) z ogromnym ładunkiem emocjonalnym — to zwykle decyzja podejmowana w trosce o kogoś bliskiego, w momencie, gdy sytuacja rodzinna jest już i tak wystarczająco trudna. Pełny zakres spraw rodzinnych, którymi się zajmuję, w tym sprawy o ubezwłasnowolnienie, znajdziesz na stronie specjalizacji „Prawo rodzinne”.

Kancelaria Adwokacka Adwokat Wioleta Banach
ul. gen. M. Langiewicza 7/1, 35-021 Rzeszów
tel.: 792 743 264
e-mail: adwokat.banach@interia.pl

Zobacz pełną ofertę w zakresie prawa rodzinnego → · Więcej wpisów na blogu Kancelarii →

O autorce: Wioleta Banach jest adwokatem wpisanym na listę Okręgowej Rady Adwokackiej w Rzeszowie. Pracę magisterską na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Rzeszowskiego poświęciła tematyce prawa karnego, a doświadczenie zawodowe zdobywała m.in. we współpracy z kancelariami adwokackimi i radcowskimi w Rzeszowie oraz Stalowej Woli.

Stan prawny na dzień publikacji wpisu. Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i nie stanowi porady prawnej w konkretnej sprawie — każda sprawa o ubezwłasnowolnienie wymaga indywidualnej analizy okoliczności i dokumentacji medycznej.